Η επιστήμη μέσα από την ιστορία
Το 1951, μια 31 ετών Αφροαμερικανή από τη Βιρτζίνια των Ηνωμένων Πολιτειών, η Henrietta Lacks, εισήχθη στο νοσοκομείο Johns Hopkins με έντονους πόνους και κολπική αιμορραγία. Διαγνώστηκε με επιθετικό καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και πέθανε λίγους μήνες αργότερα. Χωρίς να το γνωρίζει, οι ιατροί πήραν κάποια κύτταρα του όγκου της, τα οποία θα άλλαζαν για πάντα την ιστορία της ιατρικής. Τα κύτταρα HeLa, τα πρώτα «αθάνατα» ανθρώπινα κύτταρα σε εργαστήριο, αποτέλεσαν τη βάση για αναρίθμητες επιστημονικές ανακαλύψεις. Όμως, παρά την τεράστια συμβολή των κυττάρων αυτών στην εξέλιξη της επιστήμης, η ιστορία της Henrietta άνοιξε μια τεράστια συζήτηση για την ιατρική δεοντολογία και συναίνεση, καθώς ούτε τα παιδιά της γνώριζαν την ύπαρξη αυτών των κυττάρων. Η ιστορία της έγινε βιβλίο: «Η αθάνατη ζωή της Henrietta Lacks» αλλά και ταινία με την Oprah Winfrey.
Σχεδόν έξι δεκαετίες αργότερα, η Jade Goody, τηλεοπτική προσωπικότητα στη Βρετανία, διαγνώστηκε με τον ίδιο καρκίνο. Ήταν μόλις 27 ετών. Μίλησε ανοιχτά για την ασθένειά της μέχρι τον θάνατό της το 2009 και η περίπτωσή της οδήγησε στο λεγόμενο “Jade Goody effect”: μια εντυπωσιακή αύξηση των τεστ Παπανικολάου και του εμβολιασμού HPV στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Ένας καρκίνος που γνωρίζουμε καλά
Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι η τέταρτη συχνότερη κακοήθεια στις γυναίκες παγκοσμίως. Σε ποσοστό άνω του 90% σχετίζεται αιτιολογικά με τη λοίμωξη από τον ιό των ανθρωπίνων κονδυλωμάτων (HPV). Ο HPV περιλαμβάνει περισσότερους από 200 υπότυπους, εκ των οποίων περίπου 40 μεταδίδονται σεξουαλικά. Από αυτούς, 14 θεωρούνται υψηλού κινδύνου, με τους HPV 16 και 18 να είναι οι πιο επικίνδυνοι.
Η αργή πορεία προς τη νόσο
Η λοίμωξη από HPV είναι ασυμπτωματική και στις περισσότερες περιπτώσεις υποχωρεί αυτόματα χάρη στο ανοσοποιητικό μας σύστημα. Όταν όμως επιμένει για χρόνια, μπορεί να προκαλέσει σταδιακές κυτταρικές αλλοιώσεις στον τράχηλο της μήτρας. Οι αλλοιώσεις αυτές εξελίσσονται αργά — από δυσπλασία σε προκαρκινικές βλάβες και τελικά σε καρκίνο — μέσα σε διάστημα ετών. Αυτή η αργή εξέλιξη προσφέρει πολύτιμο χρόνο για έγκαιρη παρέμβαση.
Όταν τα συμπτώματα εμφανίζονται
Στα πρώιμα στάδια, ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας δεν δίνει συμπτώματα. Όταν εμφανιστούν συμπτώματα, όπως ανώμαλη κολπική αιμορραγία (αιμορραγία μετά τη σεξουαλική επαφή ή μετά την εμμηνόπαυση), δύσοσμες κολπικές εκκρίσεις, πυελικός πόνος ή απώλεια βάρους, συχνά η νόσος βρίσκεται ήδη σε προχωρημένο στάδιο. Η πρόγνωση διαφοροποιείται δραματικά: η πενταετής επιβίωση φτάνει το 95% στο στάδιο Ι (η νόσος περιορίζεται στον τράχηλο), αλλά μειώνεται σε περίπου 20% στο στάδιο IV (απομακρυσμένες μεταστάσεις).
Το τεστ που άλλαξε την ιστορία
Η δυνατότητα έγκαιρης διάγνωσης οφείλεται στον Γεώργιο Παπανικολάου. Το τεστ Παπανικολάου, μια απλή και ανώδυνη εξέταση, επιτρέπει την ανίχνευση προκαρκινικών αλλοιώσεων πριν εξελιχθούν σε διηθητικό καρκίνο. Σε συνδυασμό με το HPV testing, που ανιχνεύει την παρουσία και τον τύπο του ιού, ο προσυμπτωματικός έλεγχος αποκτά υψηλή διαγνωστική ακρίβεια. Όταν υπάρχουν ύποπτα ευρήματα, η κολποσκόπηση και η λήψη βιοψιών θέτουν τη διάγνωση με βεβαιότητα.
Σύγχρονες θεραπευτικές εξελίξεις
Η θεραπεία εξαρτάται από το στάδιο της νόσου και μπορεί να περιλαμβάνει χειρουργική αντιμετώπιση, ακτινοθεραπεία, χημειοθεραπεία ή συνδυασμούς αυτών. Τα τελευταία χρόνια, η είσοδος της ανοσοθεραπείας αλλά και συζευγμένων με χημειοθεραπεία αντισωμάτων έχει αλλάξει το θεραπευτικό τοπίο, βελτιώνοντας τη συνολική επιβίωση, ακόμη και σε προχωρημένα στάδια.
Πρόληψη: το ισχυρότερο όπλο
Η πραγματική νίκη απέναντι στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας βρίσκεται στην πρόληψη. Ο εμβολιασμός έναντι του HPV σε κορίτσια και αγόρια, ιδανικά, πριν την έναρξη της σεξουαλικής ζωής, προσφέρει εξαιρετικά υψηλή προστασία έναντι των πιο επικίνδυνων υποτύπων. Παράλληλα, ο τακτικός προσυμπτωματικός έλεγχος παραμένει απαραίτητος, ακόμη και για τα εμβολιασμένα άτομα.
Ένας εφικτός παγκόσμιος στόχος
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει ως στόχο την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας ως αιτία θανάτου έως το 2030. Είναι ένας στόχος φιλόδοξος, αλλά απολύτως ρεαλιστικός.
Οι ιστορίες της Henrietta και της Jade μάς θυμίζουν ότι πέρα από την επιστήμη και την εξέλιξή της υπάρχει κάτι εξαιρετικά ουσιαστικό. Ο καρκίνος του τραχήλου μήτρας είναι ένας από τους ελάχιστους καρκίνους που μπορούμε, συλλογικά, να νικήσουμε πριν εμφανιστεί. Η γνώση υπάρχει. Τα εργαλεία υπάρχουν. Το μόνο που απομένει είναι η ενημέρωση, η πρόσβαση και η συμμετοχή όλων για να πετύχουμε μέσω της πρόληψης την πρώτη οριστική νίκη ενάντια στον καρκίνο.
